Epistulae inter

Abaeladum et Heliosam

Epistula I

_________________________________________________________

Heloisae suae ad ipsum deprecatoria

Domino suo immo patri, coniugi suo immo fratri,

ancilla sua immo fllia, ipsius uxor immo soror,

Abaelardo Heloisa.

Missam ad amicum pro consolatione epistolam, dilectissime, vestram ad me forte quidam nuper attulit. Quam ex ipsa statim tituli fronte vestram esse considerans, tanto ardentius eam coepi legere, quanto scriptorem ipsum carius amplector ut, cuius rem perdidi, verbis saltem tamquam eius quadam imagine recreer. Erant memini huius epistolae fere omnia felle et absinthio plena quae scilicet nostrae conversionis miserabilem historiam et tuas, unice, cruca assiduas referebant. Complesti revera in epistola illa quod in exordio eius amico promisisti ut videlicet in comparatione tuarum suas molestias nullas vel parvas reputaret. Ubi quidem expositis prius magistrorum tuorum in te persecutionibus deinde in corpus tuum summae proditionis iniuria ad condiscipulorum quoque tuorum Alberici videlicet Remensis et Lotulfi Lombardi execrabilem invidiam et infestationem nimiam stilum contulisti. Quorum quidem suggestionibus quid de glorioso illo theologiae tuae opere quid de te ipso quasi in carcere damnato actum sit non praetermisisti.

Inde ad abbatis tui fratrumque falsorum machinationem accessisti et detractiones illas tibi gravissimas duorum illorum pseudo-apostolorum a praedictis aemulis in te commotas atque ad scandalum plerisque subortum de nomine Paracliti oratorio praeter consuetudinem imposito. Denique ad intolerables illas et adhuc continuas in te persecutiones crudelissimi scilicet illius exactoris et pessimorum quos filios nominas monachorum profectus miserabilem historiam consummasti.

Quae cum siccis oculis neminem vel legere vel audire posse aestimem. Tanto dolores meos amplius renovarunt, quanto diligentius singula expresserunt et eo magis auxerunt, quo in te adhuc pericula crescere retulisti ut omnes pariter de vita tua desperare cogamur et quotidie ultimos illos de nece tua umores trepidantia nostra corda et palpitantia pectora expectent.

Per ipsum itaque qui te sibi adhuc quoquo modo protegit Christum obsecramus quatinus ancillulas ipsius et tuas crebris litteris de his in quibus adhuc fluctuas naufragiis certificare digneris ut nos saltem quae tibi solae remansimus doloris vel gaudii participes habeas. Solent etenim dolenti nonnullam afferre consolationem qui condolent et quodlibet onus pluribus impositum levius sustinetur sive defertur. Quod si paululum haec tempestas quieverit, tanto amplius maturandae sunt litterae, quanto sunt iucundiores futurae. De quibuscumque autem nobis scribas, non parvum nobis remedium conferes hoc saltem uno quod te nostri memorem esse monstrabis. Quam iucundae vero sint absentium litterae amicorum ipse nos exemplo proprio Seneca docet ad amicum Lucilium loco sic scribens:

Quod frequenter mihi scribis gratias ago. Nam quo uno modo potes te mihi ostendis. Numquam epistolam tuam accipio quin protinus una simus. Si imagines nobis amicorum absentium iocundae sunt quae memoriam renovant et desiderium absentiae falso atque inani solatio levant quanto iocundiores sunt litterae quae amici absentis veras notas afferunt?

Deo autem gratias quod hoc saltem modo praesentiam tuam nobis reddere nulla invidia prohiberis, nulla difficultate praepediris, nulla, obsecro, negligentia retarderis.

Scripsisti ad amicum prolixae consolationem epistolae et pro adversitatibus quidem suis sed de tuis. Quas videlicet tuas diligenter commemorans cum eius intenderes consolationi nostrae plurimum addidisti desolationi et, dum eius mederi vulneribus cuperes, nova quaedam nobis vulnera doloris inflixisti et priora auxisti. Sana, obsecro, ipsa quae fecisti qui quae alii fecerunt curare satagis. Morem quidem amico et socio gessisti et tam amicitiae quam societatis debitum persolvisti. Sed maiori te debito nobis astrinxisti quas non tam arnicas quam amicissimas non tam socias quam fillias convenit nominari vel si quod dulcius et sanctius vocabulem potest excogitari.

Quanto autem debito te erga obligaveris non argumentis non testimoniis indiget ut quasi dubium comprobetur et si omnes taceant, res ipsa clamat. Huius quippe loci tu post Deum solus es fundator, solus huius oratorii constructor, solus huius congregationis aedificator. Nihil hic super alienum aedificasti fundamentum. Totum quod hic est tua creatio est. Solitudo haec feris tantum sive latronibus vacans nullam hominum abitationem noverat, nullam domum habuerat. In ipsis cubilibus ferarum, in ipsis latibulis latronum ubi nec nominari Deus solet, divinum erexisti tabernaculum et Spiritus Sancti proprium dedicasti templum. Nihil ad hoc aedificandum ex regum vel principum opibus intulisti cum plurima posses et maxima ut quicquid fieret tibi soli posset ascribi. Clerici sive scholares huc certatim ad disciplinam tuam confluentes omnia ministrabant necessaria. Et qui de beneficiis vivebant ecclesiasticis nec oblationes facere noverant sed suscipere et qui manus ad suscipiendum non ad dandum habuerant hic in oblationibus faciendis prodigi atque importuni fiebant.

Tua itaque vere tua haec est proprie in sancto proposito novella plantatio cuius adhuc teneris maxime plantis frequens ut proficiant necessaria est irrigatio. Satis ex ipsa feminei sexus natura debilis est haec plantatio et infirma etiam si non esset nova. Unde diligentiorem culturam exigit et frequentiorem iuxta illud apostoli: Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit. Plantaverat apostolus atque fundaverat in fide per praedicationis suae doctrinam Corinthios quibus scribebat. Rigaverat postmodum eos ipsius apostoli discipulus Apollo sacris exhortationibus et sic eis incrementum virtutum divina largita est gratia. Vitis alienae vineam quam non plantasti in amaritudinem tibi conversam admonitionibus saepe cassis et sacris frusta sermonibus excolis. Quid tuae debeas attende qui sic curam impendis alienae.

Doces et admones rebelles nec proficis. Frustra ante porcos divini eloquii margaritas spargis. Qui obstinatis tanta impendis quid obedientibus debeas considera. Qui tanta hostibus largiris quid filiabus debeas meditare. Atque ut ceteras omittam, quanto erga me te obligaveris debito pensa ut quod devotis communiter debes feminis unicae tuae devotius solvas.

Quot autem et quantos tractatus in doctrina vel exhortatione seu etiam consolatione sanctarum feminarum sancti patres consummaverint et quanta eos diligentia composuerint, tua melius excellentia quam nostra parvitas novit. Unde non mediocri admiratione nostrae tenera conversationis initia tua iam dudum oblivio movit quod, nec reverentia Dei nec amore nostri nec sanctorum patrum exemplis admonitus, fluctuantem me et iam diutino moerore confectam vel sermone praesentem vel epistola absentem consolari tentaveris. Cui quidem tanto te maiore debito noveris obligatum, quanto te amplius nuptialis foedere sacramenti constat esse astrictum et eo te magis mihi obnoxium, quo te semper ut omnibus patet immoderato amore complexa sum.

Nosti carissime, noverunt omnes quanta in te amiserim et quam miserabili casu summa et ubique nota proditio me ipsam quoque mihi tecum abstulerit ut incomparabiliter maior sit dolor ex amissionis modo quam ex damno. Quo vero maior est dolendi causa, maiora sunt consolationis adhibenda remedia non utique ab alio sed a teipso ut qui solus es in causa dolendi solus sis in gratia consolandi. Solus quippe es qui me contristare, qui me laetificare seu consolari valeas. Et solus es qui plurimum id mihi debeas et nunc maxime cum universa quae iusseris in tantum impleverim ut cum te in aliquo offendere non possem me ipsam pro iussu tuo perdere sustinerem. Et quod maius est dictuque mirabile, in tantam versus est amor insaniam ut quod solum appetebat, hoc ipse sibi sine spe recuperationis auferret, cum ad tuam statim iussionem tam habitum ipsa quam animum immutarem ut te tam corporis mei quam animi unicum possessorem ostenderem.

Nihil umquam, Deus scit, in te nisi te requisivi, te pure non tua concupiscens. Non matrimonii foedera, non dotes aliquas expectavi, non denique meas voluptates aut voluntates sed tuas, sicut ipse nosti, adimplere studui. Et si uxoris nomen sanctius ac validius videtur, dulcius mihi semper exstitit amicae vocabulum aut, si non indigneris, concubinae vel scorti, ut, quo me videlicet pro te amplius humiliarem, ampliorem apud te consequerer gratiam et sic etiam excellentiae tuae gloriam minus laederem. Quod et tu ipse tui gratia oblitus penitus non fuisti in ea quam supra memini ad amicum epistola pro consolatione directa ubi et rationes nonnullas, quibus te a coniugio nostro et infaustis thalamis revocare conabar, exponere non es dedignatus sed plerisque tacitis quibus amorem coniugio libertatem vinculo praeferebam. Deum testem invoco, si me Augustus universo praesidens mundo matrimonii honore dignaretur totumque mihi orbem confirmaret in perpetuo possidendum, carius mihi et dignius videretur tua dici meretrix quam illius imperatrix.

Non enim quo quisque ditior sive potentior ideo et melior, fortunae illud est, hoc virtutis. Nec se minime venalem aestimet esse quae libentius ditiori quam pauperi nubit et plus in marito sua quam ipsum concupiscit. Certe quamcumque ad nuptias haec concupiscentia ducit, merces ei potius quam gratia debetur. Certum quippe est eam res ipsas non hominem insequi et se, si posset, velle prostituere ditiori sicut inductio illa Aspasiae philosophae apud Socraticum Aeschinem cum Xenophonte et uxore eius habita manifeste convincit. Quam quidem inductionem cum praedicta philosopha ad reconciliandos invicem illos proposuisset tali fine ipsam conclusit:

Quare nisi hoc peregeritis ut neque vir melior neque femina in terris electior sit, profecto semper id quod optimum putabitis esse multo maxime requiretis ut et tu maritus sis quam optimae et haec quam optimo viro nupta sit.

Sancta profecto haec et plus quam philosophica est sententia ipsius potius sophiae quam philosophiae dicenda. Sanctus hic error et beata fallacia in coniugatis ut perfecta dilectio illaesa custodiat matrimonii foedera non tam corporum continentia quam animorum pudicitia. At quod error ceteris, veritas mihi manifesta contulerat. Cum quod illae videlicet de suis aestimarent maritis, hoc ego de te, hoc mundus universus non tam crederet quam sciret ut, tanto verior in te meus amor existeret, quanto ab errore longius absisteret. Quis etenim regum aut philosophorum tuam famam exaequare poterat? Quae te regio aut civitas seu villa videre non aestuabat? Quis te rogo in publicum procedentem conspicere non festinabat ac discedentem collo erecto oculis directis non insectabatur? Quae coniugata, quae virgo non concupiscebat absentem et non exardebat in praesentem? Quae regina vel praepotens femina gaudiis meis non invidebat vel thalamis? Duo autem fateor tibi specialiter inerant quibus feminarum quarumlibet animos statim allicere poteras, dictandi videlicet et cantandi gratia quae ceteros minime philosophos assecutos esse novimus. Quibus quidem quasi ludo quodam laborem exercitii recreans philosophici pleraque amatorio metro vel rhythmo composita relinquisti carmina quae prae nimia suavitate tam dictaminis quam cantus saepius frequentata tuum in ore omnium nomen incessanter tenebant ut etiam illitteratos melodiae dulcedo tui non sineret immemores esse. Atque hinc maxime in amorem tui feminae suspirabant. Et cum horum pars maxima carminum nostros decantaret amores, multis me regionibus brevi tempore nuntiavit et multarum in me feminarum accendit invidiam.

Quod enim bonum animi vel corporis tuam non exornabat adolescentiam? Quam tunc mihi invidentem, nunc tantis privatae deliciis compati calamitas mea non compellat? Quem vel quam licet hostem primitus debita compassio mihi nunc non emolliat? Quae plurimum nocens, plurimum ut nosti sum innocens. Non enim rei effectus sed efficientis affectus in crimine est. Nec quae fiunt sed quo animo fiunt aequitas pensat.

Quem autem animum in te semper habuerim solus qui expertus es iudicare potes. Tuo examini cuncta committo, tuo per omnia cedo testimonio. Die unum si vales cur, post conversionem nostram quam tu solus facere decrevisti, in tantam tibi negligentiam atque oblivionem venerim ut nec colloquio praesentis recreer nec absentis epistola consoler. Dic, inquam, si vales aut ego quod sentio immo quod omnes suspicantur dicam. Concupiscentia te mihi potius quam amicitia sociavit, libidinis ardor potius quam amor. Ubi igitur quod desiderabas cessavit quicquid propter hoc exhibebas pariter evanuit. Haec, dilectissime, non tam mea est quam omnium coniectura, non tam specialis quam communis, non tam privata quam publica. Utinam mihi soli sic videretur atque aliquos in excusationem sui amor tuus inveniret per quos dolor meus paululum resideret. Utinam occasiones fingere possem quibus te excusando mei quoquo modo tegerem vilatatem. Attende, obsecro, quae requiro et parva haec videbis et tibi facillima. Dum tui praesentia fraudor verborum saltern votis quorum tibi copia est tuae mihi imaginis praesenta dulcedinem. Frustra te in rebus dapsilem exspecto si in verbis avarum sustineo. Nunc vero plurimum a te me promereri credideram cum omnia propter te compleverim nunc in tuo maxime perseverans obsequio. Quam quidem iuvenculam ad monasticae conversationis asperitatem, non religionis devotio sed tua tantum pertraxit iussio. Ubi si nihil a te promerear quam frustra laborem diiudica. Nulla mihi super hoc merces exspectanda est a Deo cuius adhuc amore nihil me constat egisse. Properantem te ad Deum secuta sum, habitu immo praecessi. Quasi enim memor uxoris Lot retro conversae prius me sacris vestibus et professione monastica quam te ipsum Deo mancipasti. In quo fateor uno minus te de me confidere vehementer dolui atque erubui. Aeque autem Deus scit ad Vulcania loca te properantem praecedere vel sequi pro iussu tuo minime dubitarem. Non enim mecum animus sed tecum erat. Sed et nunc maxime si tecum non est, nusquam est. Esse vero sine te nequaquam potest. Sed ut tecum bene sit age, obsecro. Bene autem tecum fuerit, si te propitium invenerit, si gratiam referas pro gratia, modica pro magnis, verba pro rebus. Utinam, dilecte, tua de me dilectio minus confideret ut sollicitior esset. Sed quo te amplius nunc securum reddidi, negligentiorem sustineo. Memento, obsecro, quae fecerim et quanta debeas attende. Dum tecum carnali fruerer voluptate, utrum id amore vel libidine agerem incertum pluribus habebatur. Nunc autem finis indicat quo id inchoaverim principio. Omnes denique mihi voluptates interdixi ut tuae parerem voluntati. Nihil mihi reservavi nisi sic tuam nunc praecipue fieri. Quae vero tua sit iniquitas perpende si merenti amplius persolvis minus, immo nihil penitus praesertim cum parvum sit quod exigeris et tibi facillimum.

Per ipsum itaque cui te obtulisti Deum te obsecro ut quo modo potes tuam mihi praesentiam reddas, consolationem videlicet mihi aliquam rescribendo, hoc saltem pacto ut sic recreata divino alacrior vacem obsequio. Cum me ad turpes olim voluptates expeteres, crebris me epistolis visitabas, frequenti carmine tuam in ore omnium Heloisam ponebas. Me plateae omnes, me domus singulae resonabant. Quanto autem rectius me nunc in Deum quam tunc in libidinem excitares?

Perpende, obsecro, quae debes, attende quae postulo, et longam epistolam brevi fine concludo:

Vale unice.