Descriptio orbis

Textus:

Avienus, Ora Maritima & Periegesis

seu Descriptio Orbis Terrarum

in: Fontes Hispaniae Antiquae, Vol. I

ed. A. Schulten, Barcelona 1922

Versio digitalis:

Juan-José Marcos García

___________________________________________________

Qua protenta iacent vastae divortia terrae

et qua praecipiti volvuntur prona meatu

flumina per terras, qua priscis inclyta muris

oppida nituntur, genus hoc procul omne animantum

5

qua colit, Aoniis perget stilus impiger orsis.

ardua res, musae. deus, en deus intrat Apollo

pectora, fatidicae quatiens penetralia Cirrhae.

Pierides, toto celeres Helicone venite,

concinat et Phoebo vester chorus; Oceanumque,

10

carminis auspicium, primum memorate camenae.

Oceani nam terra salo praecingitur omnis,

parva ut caeruleo caput effert insula ponto:

nec tamen extremo teres est situs undique in orbe,

qua colitur populis, qua tellus paret aratro;

15

sed, matutino qua caelum sole rubescit,

latior, accisi curvatur caespitis arvo,

cetera protentus. tria sunt confinia terrae

unius: est primum Libyae Europaeque Asiaeque.

Aequore ab Hesperio qua se salis insinuat vis,

20

terrarumque cavis illabitur, arduus Atlas

qua iuga celsa tumet, Libyae sese explicat ora:

finis huic Gades, septenaque gurgite vasto

ora procul Nili, Phariorum ubi gleba recumbit,

et Pelusiaci celebrantur templa Canopi.

25

Europaeque dehinc laevum est latus: at procul ambas

una Asia, inclinans geminis se cornibus, urget

desuper, ac rupti divortia continet orbis.

Europam atque Asiam Tanais disterminat amnis

hic se Sarmaticis evolvens finibus alta

30

scissus Araseo prius aequore, iam suus unda

effluit in Scythiam: procul hinc Maeotida Tethyn

intrat, et inserto freta pellit vasta fluento,

Ismaricique riget semper flabris aquilonis.

at qua piscosi gurges strepit Hellesponti,

35

vis obliqua sali tepidum procumbit in austrum,

terrarumque trium modus est mare, donec in alti

ora procul Nili late Thetis efflua serpat.

altera pars orbem telluris limite findit.

caespes terga iacens Asiae succedit in oras,

40

immensusque modi protenditur. hic latus artans

Caspia contingit freta desuper, atque tumenti

proximus Euxino est: Asiam conterminus iste

Europamque secat. tellus sese altera in austrum

porrigit, insertoque sinus interiacet agro

45

aestuat); et Libycis Asiam discernit ab oris

sic diversa fuit sententia, rite quis orbi

limes haberetur. totum hoc circumlatrat aestus,

et maris infesti moles ligat. una furenti

natura est pelago, pelagi sed nomina mille,

50

aequor ut innumeris terrarum admoverit oris.

qua se blanda satis intendunt flabra favoni,

Hesperium Oceano mare terras intrat ab alto.

axe Lycaoniae rursum facis, atque ubi dura

belligeratores nutrit tellus Arimaspas,

55

nomine Saturni late iacet aequoris unda.

hic densata sali stant marmora, pigraque ponti

se natura tenet, numquam ruit effluus umor:

mortuus hic Graio perhibetur gurges in usu

denique, quod lento stupeat plaga salsa profundo,

60

vel quod sole carens pars orbis taetra rigescat.

vis hebes has oras ardor Titanius afflat,

vis evecta dies illuminat, omneque late

at qua prima dies rutilo sustollitur ortu,

aureus et tremulas late rubor inficit undas,

65

Eoum pelagus, freta dicunt Indica pandi.

propter Erythraei tenduntur dorsa profundi,

Aethiopumque salum diffunditur. hic notus aethram

urit, et hic aestu radiorum Phoebus anhelo

arva coquit: sterilis regio est, et inhospita late

70

aret humus, cassaeque solo torrentur harenae.

Oceanus sic cuncta vago complectitur aestu,

undique sic unus terras interminus ambit,

innumerosque sinus cavat illabentibus undis

desuper: e multis celebri sub nomine tantum

75

quattuor infuso late sale terga dehiscunt.

primus in orbe sinus vasti maris aequora gignit,

gurgitis Hesperii: procul hic protentus in ortus

faucibus a Libycis aestum trahit, atque ubi laetam

caespite sub pingui pandit Pamphylia glebam,

80

deficit, et curva sinuatur litoris ora.

alter item est primo brevior, maiorque duobus.

hic prolapsus aquaest, boreali fusus ab alto,

terga procelloso turgescit Caspia fluctu.

Hyrcanum hoc pelagus pars nominat. hinc duo rursum

85

ora patent ponti: geminus sinus aequoris intrat,

telluremque cavat, qua se notus axe tepenti

erigit. horum unus vada longe Persica fundit,

Caspia conversus procul in freta; porrigiturque

quartus Arabs, tumet hic rapido per aperta fluento,

90

Eusinumque salum videt eminus. en tibi rursum

aequoris Hesperii tractus loquar: istius unda

lambit terga soli, qua se vagus explicat orbis.

nam vel caeruleo loca circumplectitur aestu,

vel celso demissa iugo confinia radit,

95

moenia vel fusi praestringit gurgite ponti.

in zephyrum tellus extenditur, oraque terrae

ultima proceras subducit in astra columnas.

Hic modus est orbis Gadir locus, hic tumet Atlas

arduus, hic duro torquetur cardine caelum,

100

hic circumfusis vestitur nubibus axis.

et primum ruptas se pontus Hibericus illinc

inserit in terras: caput autem principiumque

Europae et Libyae est. mediis infunditur oris,

irrepitque salum. scopuli stant ardui utrimque:

105

unus enim Europam, Libyam procul aspicit alter.

sic discreta freto procera cacumina celsis

emicuere iugis, sic intrant saxa profundum,

sic subeunt nubes, sic caelum vertice fulcit

Maura Abila, et dorso consurgit Hiberica Calpe.

110

Gallicus hinc aestus provolvitur. hic super urbem

Massiliam gens Graia colit, Ligurumque tumescit

aequor, et indomito tellus iacet Itala regno.

Ausonis haec regio est; pubi genus ab Iove summo.

qua se flabra trucis boreae per inhospita terrae

115

eructant caelo, populis caput Aeneadarum,

alba dehinc cautes est terminus: haec freta propter

Trinacriae summa consurgit litoris ora.

evolvuntur item vada fusi caerula ponti;

insula qua Cyrnus fluctu madet alludente,

120

litoris ostriferi protendens latius undam,

Sardiniamque dehinc moles circumflua cingit

aequoris, et cano spumant freta concita fluctu.

hinc Tyrrhena sali sunt agmina, qua notus axem

umidus inclinat: qua lux se rursus eoa

125

emergit pelago, Siculi maris aestuat unda,

obliquumque quatit gurges protentior altum

usque in saxosi Pachyni iuga. plurimus inde

in Cretam trahitur ponti tumor: hicque procul se

inclinat rupes, atque obvia fluctibus altis

130

ingreditur pelagus Gortynia moenia iuxta,

ac procumbentis sola propter pinguia Phaesti.

Prona mari cautes extenditur, ut ferus ora

est aries, ultroque minax petit obvia fronte:

denique sic olli nomen prior indidit aetas:

135

nec minus Italiam cornu prospectat acuto

litoris, et rapidi perflatur Iapygis ore.

hinc se rursus aquis Hadriatica marmora fundunt

in borean, zephyrumque dehinc deflexa parumper

alta petunt, rauco penitus repentia fluctu:

140

hic sinus Ionius curvatur litoris acta,

caespitis et gemini tellus irrumpitur alto.

nam qua caeruleis pontus sese inserit undis,

Illyris in dextris pandit regionibus agros,

Emathiamque super sulcat genus acre virorum:

145

Ausonidum laevast. hinc longo caespite tellus

funditur, et varia populorum pube domantur

arva soli. trina haec pelagi circumtonat unda.

nam qua se zephyri sustollunt flabra, profundum

Tyrrheni est pelagi; qua se notus erigit aethra,

150

Sicanum late fluitat mare: qua procul autem

spirat ab eois pulcher regionibus eurus,

Ionii sunt terga sali. sic Itala tellus

a circumfusis latus amplum lambitur undis.

efflua post Siculi moles evolvitur alti,

155

inque notum late vada ponti caerula serpunt,

donec harenosae se attollant aequore Syrtes,

infidumque rati tenuent mare. languida quippe

aequore iam fesso sese trahit unda per ambas.

montibus ab Siculis capit autem prona meatum,

160

Cretaeisque iugis mox Syrtes inter oberrat

parcior, et tenui praetexens ima fluento.

rursus ab Idaea Salmonide porrigit aequor

se geminum: nautae Pharium dixere profundum,

quod procul in Casiae vergit confinia cautis:

165

Sidoniique dehinc late salis aestuat unda,

Issicus immodico donec sinus ore patescat,

aequoris et nostri sit terminus: arva ubi late

pinguia proceris Cilicum versantur aratris.

curva salo forma est: hinc sese marmora ponti

170

in zephyrum torquent, ac flexu lubricus errat

gurges, et exesas illabitur unda lacunas.

sic virosorum prolixa volumina sese

sponte cerastorum facili sub viscere curvant;

sic spiras crebro sinuat draco, seque vel orbe

175

colligit inclinans, vel pronis agmina longe

tractibus absolvit: stridet nemus undique totum,

pestifero afflatu serpens vagus inquinat aethram.

haut secus illapso penetrantur litora fluctu,

et rursum tellus init aequora: iugis ubique

180

mugitus pelago est, gemitu loca cuncta resultant.

Imminet huic late Pamphylia, subluit illic

unda Chelidonias, illisum murmurat aequor,

saepius et crebra spumescunt aequora rupe,

terminus his cautis Patareidis eminet arcis.

185

ac rursum in zephyrum vada semet caerula curvant.

hinc salis Aegaei tractus tonat, inque Bootis

plaustra dehinc rapidi flectuntur marmora Nerei,

saxosis Sporadum saepe obluctantia ripis.

non aliud tanta consurgit mole profundum,

190

non sic curva Thetis fluctu tumet: extimus olli

in Tenedum cursus, pelagi caput incipit Imbro.

caespitis hinc proni protendens dorsa Propontis,

flatibus ex boreae tepidum procumbit in austrum,

immensaeque Asiae populos alit ubere terrae.

195

hinc artas inter fauces atque obvia saxa

Thracius angustas discludit Bosphorus oras,

Bosphorus Inachiae subvector virginis olim.

nam vicina sibi stant litora; terraque parci

faucibus oris hiat, pronam sinus evomit undam:

200

proxima non alibi tantum divortia cernas

caespitis: hac pecoris cursu sternacis in aequor

Inachis illata est; sic pectus canduit ira,

Paelicis et tanto divam dolor extulit igni.

illic instabili fama est sale saxa moveri,

205

inferrique sibi flabris urgentibus oras:

hic rigidas errare ferunt per marmora cautes,

et nunc ora sali vastas praetendere rupes,

nunc aperire sinum: gemit amplo murmure pontus,

seu quod collisas Thetis indignata per arces

210

saeviat obiectis; seu quod brevis exitus undas

exerat, et strictis eructet faucibus aequor.

interius lato pontus se gurgite fundit,

undarumque procul latus explicat, aurea Phoebi

qua rota purpureo repetit convexa sub ortu.

215

sic obliqua maris panduntur denique dorsa,

ut matutinis inclinent aequora habenis,

longior aut boreae concedat gurges in axem.

Pontus enim nostrae sinus est amplissimus undae.

Huic Asia ab laevis praecingitur Europamque

220

excipit, adversusque dehinc se Thracius artat

Bosphorus et tenui vix panditur oris hiatu

at qua diducto pontus distenditur aestu,

et porrecta mari terrae iuga longius intrant

in pelagus, tractuque vago sua litora linquunt,

225

caespite Paphlagonum prodit saxosa Carambis.

altera se cautes similis procul arietis ori,

dura pruinoso qua torpet Taurica caelo,

exerit, et tenta late premit aequora fronte.

eminus ista notum videt, arctos eminus illa.

230

porro inter fluctus ac fusi marmora ponti

proxima celsorum sic sunt sibi dorsa iugorum,

quamvis vasta sali moles interfluit arces,

ut gemini sit forma maris. sed brachia pontus,

finibus arctois, eoae lucis in ortum,

235

et qua prona dies atris involvitur umbris,

molliter inclinans, Scythici speciem facit arcus;

at tepidi de parte noti directior oram,

continuumque iacens, rigidi sub imagine nervi

tenditur: excedit confinia sola Carambis

240

in borean vergens. boreali rursus in arcto

ore sinus patulo Maeotidis alta paludis

aequora prorumpunt: Scytha late barbarus oras

incolit, et matrem ponti cognominat undam.

sola parens ponto, genetrix haec sola fluentost:

245

hoc se fonte trahunt vaga glauci marmora ponti,

Cimmerio prolapsa sinu; nam Bosphorus illic

Cimmerius fauces aperit: circumque superque

Cimmeris, gens dura, colunt. hic ardua Taurus

in iuga consurgit, caelumque cacumine fulcit

250

verticis, et celsis late caput inserit astris.

huc, mirante salo, quondam sese intulit Argo

Thessala, et innantem stupuerunt aequora cumbam.

sic vasti moles pelagi interfunditur oras:

sic se forma maris toto procul explicat orhe.

255

Nunc tibi tellurem versu loquar: incute docto,

Phoebe, chelyn plectro. musis intermina vita

permanet, et memori laus semper pullulat aevo.

indefessa tuae sint mentis acumina, lector,

sudorisque mei patulo bibe carmina rictu:

260

dulcis in his haustus, meritum grave, gratia perpes.

Ergo solum terraeque Libystidis ora per austrum

tenditur, eoae procul in confinia lucis.

Gades principium est; caput huius caespitis autem

artius angusto conducit litora tractu,

265

Oceanique salum cuneo subit: istius orae

terminus immensis Arabum concluditur undis.

at latus hoc terra diffusius explicat agros,

arvaque tenta patent. haec pingui caespite tellus

Aethiopum est nutrix, qui nigros propter Erembas

270

extremi Libyae curvo sola vomere sulcant:

et rursum Aethiopes soli subiecta cadenti

arva tenent. sic scissa virum gens ultima terrae

incolit: hos afflant rutilae incunabula lucis;

hi iam praecipitis terrentur solis habenis.

275

propter proceras zephyri regione columnas

Mauri habitant; his fluxa fides et inhospita semper

corda rigent; trahitur duris vaga vita rapinis.

proxima se late Numidarum pascua tendunt,

Massyliique super populi per aperta locorum

280

palantes agitant. certi laris inscia gens est:

nunc in dumosas erepunt denique rupis,

nunc quatiunt campos, nunc silvas inter oberrant

coniugibus natisque simul: cibus aspera glando

omnibus: haud ollis sulcatur caespes aratro:

285

non his mugitus pecudum strepit. inclyta post hos

moenia consurgunt Tyriae Carthaginis: illa

urbs Phoenissa prius, Libyci nunc ruris alumna,

paci blanda quies, et bello prompta cruento.

ast hinc in Syrtim praeceps ruit unda minorem,

290

ulteriusque dehinc qua lux se reddit Olympo,

maior vasta sibi late trahit aequora Syrtis,

infidumque rati pelagus furit: ardua quippe

undarum moles Tyrrheno cogitur aestu,

curvatumque salum quatit amplo litora fluctu;

295

ecce alias lento prorepit gurgite Nereus,

undaque vix tenuis siccas praetexit harenas.

immemor ergo modi semper natura duabus

Syrtibus, et classem sors crebro caeca fatigat.

ambarum medio procera Neapolis arcem

300

surrigit: hanc rursum gens late prisca virorum

Lotophagi includunt: diros Nasamonas at inde

aspice, quis quondam populorum examina multa

versavere solum, multo sonuere per agros

balatu pecudes: nunc lati iugera campi

305

et grege nuda iacent, et sunt cultoribus orba.

Ausonis haec duro vastavit dextera bello:

Ausonis invicti gens roboris una per orbem

arma tulit: pubem Latiam ferus horruit Hister,

Romanas aquilas Rhodanus tremit, Italidum vi

310

maesta paludivagos Germania flevit alumnos.

Illi caeruleas attingunt aequoris undas:

at qua navigero tellus discedit ab aestu,

innumerae gentes, populorum examina mille

arva tenent. hic fata canit venerabilis Hammon,

315

mugit harenosis nemus illic denique lucis.

astat Cyrene propter vetus, erigiturque

urbs procera arces, et Apolline dives alumno:

Marmaridae iuxta; procul hi tamen ultima regni

Aegypto inclinant: tergo Gaetulia glebam

320

protinus hinc Garamas late confinia tendit,

trux Garamas, pedibus pernix, et harundinis usu

nobilis: at quantum terrarum interna recedunt,

ut procul Oceano tellus vicina madescat,

Aethiopum populos alit ampli caespitis ora,

325

terminus Aethiopum populos adit ultima Cerne.

post Blemyes medii succedunt solis habenas,

corpora proceri, nigri cute, viscera sicci,

et circumvincti nervis exstantibus artus.

hi celeri molles currunt pede semper harenas,

330

nec tamen impressae linquunt vestigia plantae.

eminus evolvunt hinc sese pinguia Nili

flumina, et intenti prolabitur aequoris unda.

hic qua secretis incidit flexibus agros,

Aethiopum lingua Siris ruit: utque Syenen

335

caerulus accedens diti loca flumine adulat,

nomine se claro Nilum trahit, inque iacentem

Aegyptum fusus fluctu premit arva marito,

fecundatque solum: procul illinc agmina cogit

in borean, scissusque vagis amfractibus aequor

340

non olli compar quisquam fluit, inclyta quamquam

undique se totis eructent flumina terris.

Nilus enim immensos vitam dispergit in agros,

et fovet invecto sata gurgite: Nilus honorem

telluri reparat: Nilus freta maxima pellit.

345

hic Asiam ab Libya disterminat, axe favoni

secernens Libyam; redeuntis solis ab ortu

disiungens Asiae medio confinia fluctu.

nec procul illa virum gens incolit, axibus olim

quae prior humanas leges et iura notavit,

350

vomere quae duro, quae longi pondere aratri

sollicitavit humum, quae fetus edere sulcis

tellurem docuit, quae caedens partibus aethram

prodidit obliquo solem decurrere caelo.

istius ergo tibi formam regionis et oras

355

expediam versu. blandus praetenditur aer,

prodigus herbarum caespes iacet, aspera nusquam

culmina consurgunt, portus cavat ora frequentis.

quidquid terra dehinc redeuntis sufficit anni

tempore, prae cunctis stupeas specieque modoque.

360

trina loco frons est, sed laxior axe Bootis,

luce sub eoa constrictior, usque Syenen

tenditur, unde pii volvuntur flumina Nili.

hic urbs est Thebae, Thebae quae moenibus altis

praecinxere larem: Memnon ubi Tithoneus

365

suspectat roseas Aurorae matris habenas.

pars quae coeaneo discedit ab aequore, septem

oppida sustentat: notiam pars vergit in oram,

et modus est olli Serbonidis alta paludis;

altera pulsatur genitalibus ore favoni.

370

hic urbem posuit Pellaeae dextera gentis;

hic inter celsas late surgentia nubes

templa Sinopaei Iovis astant nixa columnis,

divite saxorum circumvestita metallo,

auro fulta gravi, niveo radiantia dente.

375

nec minus hic speculae vertex subducitur, ex quo

cernere sit longe Pallenidis intima terrae.

at qua surgenti terrae pars conscia Phoebost,

aggere murorum Pelusia moenia surgunt.

gens hic docta sali tumido freta gurgite currit,

380

inque procellosos lembum convertere fluctus

ludum habet, et rauca vitam producit in unda.

Talis forma iacet Libyae, talique recessu

ab zephyro eoum tellus incumbit in axem.

istius extenti sola caespitis undique sulcant

385

gentes innumerae, quae sparsae litore longo

Oceani australis vada late caerula tangunt;

et quae multimodis media tellure agitantes

arva domant, et quae Tritonidis alta paludis

ut circumfuso populorum examine cingunt.

390

Nunc tibi et Europae fabor latus: haec, ubi terras

intrat Atlantei vis aequoris, accipit ortum.

unus utramque sali fluxus secat, et procul unum

distinet os ambas: eadem insinuatio ponti

Europam et Libyam rapido disterminat aestu.

395

sed prior illa tamen tepido perfunditur austro,

haec subit insanos tergum curvata aquilones.

ambae Asiam rursum simili sub limite tangunt:

aequus utrimque modus protenditur: at simul ambas

si conferre sibi quisquam velit, una parumper

400

ut credatur humus, mediique interflua ponti

subtrahat; extemplo, quali nux pinea formast,

singula versanti talis succedet imago

Europae et Libyae: sic nam latus explicat ambas,

unum et utrique caput, similis quoque finis utrique

405

sed tamen Hesperii qua spectant aequoris undam,

ambae producto coeunt sibi caespite terrae;

qua matutinis sol istas ignibus afflat,

latior ambabus species distenditur. unum

hoc agili sub mente tenens, velut obvia habebis

410

cetera terrarum. tellus Europa columnis

proxuma magnanimos alit aequo caespite Hiberos.

hi super Oceani borealis frigida tangunt

aequora, et excursu diffusi latius agri

arva tenent, duris nimium vicina Britannis;

415

flavaque caesariem Germania porrigit oram,

dumosa Hercyniae peragrans confinia silvae.

Inde Pyrenaei turgescunt dorsa nivalis,

Gallorumque truces populi per inhospita terrae

vitam agitant: tum caeruleum Padus evomit antro

420

hic prius Heridani propter nemorosa fluenta

fleverunt liquidae lapsum Phaethonta sorores,

mutataeque manus planxerunt pectora ramis.

Nec procul hinc rigidis insurgunt rupibus Alpes,

nascentemque diem celso iuga vertice cernunt.

425

porro inter cautes et saxa sonantia Rhenus,

vertice qua nubes nebulosus fulcit Adulas,

urget aquas, glaucoque rapax rotat agmine molem

gurgitis, Oceani donec borealis in undas

effluat, et celeri perrumpat marmora fluctu.

430

quin et Danubium produnt secreta repente

barbara, sed discors tamen est natura fluento.

Abnoba mons Histro pater est: cadit Abnobae hiatu

flumen; in eoos autem convertitur axes,

Euxinoque salo provolvitur; ora per aequor

435

quinque vomunt amnem, qua se procul insula Peuce

exerit: hunc rigidi qua spirant flabra aquilonis,

Sarmata, Germani, Geta, Basternaeque feroces,

Dacorumque tenent populi, tenet acer Halanus,

Incola Taurisci Scytha litoris; indeque rursum

440

dira Melanchlaeni gens circumfusa vagatur.

proxima Neurorum regio est, celeresque Geloni,

praecinctique sagis semper pictis Agathyrsi.

inde Borysthenii vis sese fluminis effert

Euxinum in pelagus: tunc aequora Panticapaei

445

ardescique tibi celso de vertice surgunt

Riphaei montis, ubi dura saepe sub arcto

densa pruinosos eructant nubila nimbos.

hic dites venae niveum gignunt crystallum,

adque hic indomito tellus adamante rigescit

450

inter Riphaeos et proceros Agathyrsos.

haec gentes Histrum, qua se plaga dura Bootis

porrigit, incumbunt: medii de parte diei

per dumosorum reptantes dorsa iugorum

Gerrhae habitant. Gerrhas attingunt oppida late

455

Norica, et immodicae rursum sola pinguia glebae

Pannonia exercet. borean subit altior agro

Moesus, et extento post tergum caespite Thracas

plurimus excedit: tunc ipsi maxima Thraces

vomere sollicitant curvo loca: denique longo

460

qua porrecta iacet spatio piscosa Propontis,

et qua praecipiti fluctu furit Hellespontus,

Aegaeumque dehinc procul in mare, plurima Thraces

arva tenent: hic mellifluis Pallena sub antris

Lychnitis rutilae flammas alit: hic et iaspis

465

fulva micat stellis, quantum convexa per aethrae

ignea perpetuis ardescunt sidera flammis.

Hic rursum occiduis Europam fabor ab oris.

haec tamquam speculis adsurgens plurima trinis,

spectat Achaemeniae lucis iubar: unus Hiberos

470

limes habet, limes tenet alter denique Graios,

Ausoniae medius protendit latius arva.

Oceani vicina salo qua gleba recumbit,

Oceani Hesperii, tumet illic ardua Calpe;

Hic Hispanus ager, tellus ibi dives Hiberum:

475

Tartesusque super sustollitur: indeque Cemsi

gens agit, in rupis vestigia Pyrenaeae

protendens populos: medio se limite gleba

Ausonis effundit; mediam secat Appenninus

Ausoniam: nam qua boreali vertice ad aethra

480

concrescunt Alpes, surgit caput Appennino;

et qua Sicanii tellus madet aequoris aestu,

ut protelatae molis iuga gurgite condit.

huic circa multae sola sulcant proxima gentes;

et tamen has omnes solers tibi musa loquetur.

485

prima vetustorum gens est ibi Tyrrhenorum:

inde Pelasga manus, Cyllenae e finibus olim

quae petit Hesperii freta gurgitis, arva retentat

Itala: tum multa tenduntur parte Latini,

per quos flaventis Tybris pater explicat undas,

490

Romanosque lares lapsu praelambit alumno.

hinc Campanus ager glebam iacit: hic freta quondam

Parthenopen blando labentem in marmora ponti

suscepere sinu: tepidum si rursus in austrum

convertare oculos, nemorosi maxima cernes

495

culmina Piceni: coma largi palmitis illic

tenditur, ac fuso Bacchus tegit arva flagello.

tunc Lucanorum regio insurgentibus alte

cautibus horrescit: scrupus sola creber iniqua

asperat, et denso caecantur stipite silvae.

500

Britius hinc dumos acer colit inter, et arces

intendant pelagus, displosisque aequora terris

instabile inclinent semper mare, qua vel eois

Hadrias unda vadis largam procul expuit algam,

vel qua Tyrrheni praeceps involvitur aestus.

505

ad zephyri hinc rupes dorsum tumet, inque Bootis

plaustra patens albo consurgit vertice saxum.

huc se prisca Locri gens intulit, et sale longo

eminus invecti, qua pontum gurgite rumpit

flumen Alex, Graiae rexerunt lintea cumbae.

510

hinc Metapontini discurrunt latius arvo:

inde Croton priscis attollit moenia muris:

Aesarus hic amnis salsa convertitur unda,

et Iunone calent hic arae praesule semper.

nec minus exciti post flumina dira tonantis

515

infortunatae Sybaris vicina ruinast;

Samnitaeque truces habitant confinia: post hos

gens Marsum quondam tenuit loca: tumque Tarentum

surgit, Amyclaei suboles praedura tyranni.

hinc iacet in patulos proiecta Calabria campos,

520

et super arenti tenduntur Iapyges agro.

huc se praecipiti cogit ferus Hadria ponto.

hic Aquileia decens celsis caput inserit astris:

Tergestumque dehinc curvi salis incubat oram,

extimus Ionii qua se sinus aequoris abdit.

525

tot populi Ausoniam circumdant moenibus altis,

Italiam cingunt tot diti caespite gentes.

in iubar eoum rursum se pervia flectunt

aequora, et Assyrium suspectant eminus axem

Ionii freta glauca sali, primosque Liburnos

530

praestringunt pelago; gens Hylli plurima rursum

accolit: hic tenui tellus discluditur aestu.

Illyris ora dehinc distenditur: hicque periclis

saepe carinarum famosa Ceraunia surgunt.

tum prorepentis qua sunt vada turgida Nerei,

535

Harmoniae et Cadmi sustentat gleba sepulchrum

barbara: nam longo iactati saepius orbe,

postquam liquerunt Hismeni fluminis undam,

hic in caeruleos mutati membra dracones

absolvere diem, finemque dedere labori.

540

nec minus hic aliut monstri genus arbiter aethrae

edidit: adsistunt scopuli duo, cumque quid atri

imminet eventus, ut vulgi corda fatiget

sors rerum, et gentes terat inclementia fati,

et motantur humo, et coeunt sibi vertice saxa.

545

sed qua mitis item spirat notus, Oriciumque

pulsant flabra solum, Graiae confinia terrae

incipiunt aperire latus, prolixaque longis

iugera producunt spatiis, praecincta duobus

aequoris infusi procursibus: hanc freta quippe

550

Aegaei lambunt pelagi; citus Hadria rursum

subluit hanc fluctu: gemino sic gurgite late

Graia madet tellus, sortitaque marmora ventos

quaeque suos, imo turgescunt mota profundo.

Eurus in Aegaeum contorquet flabra: cadentis

555

parte poli zephyris Hadriatica terga tumescunt.

insula se rursum Pelopis visentibus offert,

insula quae platani folio compar sedet. Isthmi

quippe caput summum conducitur, artaque vergit

in borean tellus, et Graios adiacet agros:

560

cetera sub folii specie distenditur arva,

ac per utrumque latus sinuoso saepe recedit

caespite: sed tepido qua tellus tunditur austro,

Graiorum Triphylis sterili se porrigit ora.

hinc sacer Alpheus flumen trahit, et vagus aequor

565

influit Eurotas. Pisanos alter adulat,

alter Amyclaeas celeri secat agmine terras.

insula qua curvas inclinat concava valles,

Arcades immensum propter degunt Erymanthum.

hic distentus aquas sata lambit pinguia Ladon.

570

iuxta Argivus ager, iuxta sunt culta Laconum:

illos prima dies, celer istos aspicit auster.

Isthmi terga dehinc geminus circumlatrat aestus,

parte Ephyres, piceas qua nos agit atra tenebras,

et matutinus qua lucem proserit ortus.

575

hic usu Graio nomen tenet unda Saronis.

Atticus hanc ultra limes iacet, Attica tellus

belligeratorum genetrix memoranda virorum.

fertilis haec herbis Illissum subvehit amnem:

Illissi boreas stagno tulit Orithyiam.

580

Boeotumque dehinc sese confinia iungunt,

et Locris, et patuli sulcator Thessalus agri,

et Macetum praepingue solum; tumet arduus Hemus,

Threiciumque caput subducitur: adiacet Hemum

partibus ab zephyri Dodonae vatis alumnus.

585

axe noti rigidas subter rupes Aracynthi

gens Aetola colit; campis ibi pulcher apertis

labitur, et virides sulcans terras Achelous

irruit Hadriaci tergum maris; hicque frequentes

fluctibus attolluntur Echinades: haut procul inde

590

prisca Cephallenae consurgunt oppida terrae.

Delphica quin etiam miscet confinia Phocis,

lucis in exortum protentior; inque Booten

Thermopylae cedunt. hic se Parnasia rupes

erigit: hic celeri Cephisus volvitur unda:

595

hic quondam Python transactus harundine membra,

sanguinis et cassus prolixa volumina solvit.

illic saepe deum conspeximus arridentem,

inter turicremas hic Phoebum vidimus aras.

Nunc ut quaeque vago surrexerit insula ponto,

600

ordine quo steterint pelago circumflua saxa,

expediam. cumbae ducatur cursus ab unda

gurgitis occidui: precor, aspirate, camenae,

Inter et oppositas intendite lintea terras.

Gadir prima fretum solida supereminet arce,

605

Attollitque caput geminis inserta columnis.

Haec Cotinussa prius fuerat sub nomine prisco,

Tartesumque dehinc Tyrii dixere coloni,

barbara quin etiam Gades hanc lingua frequentat:

Poenus quippe locum Gadir vocat undique saeptum

610

aggere praeducto. Tyrii per inhospita late

aequora provecti, tenuere ut caespitis oram,

constituere domus; dant hi quoque maxima templa

Amphitryoniadae, numenque verentur alumnum.

insula se propter Gymnesia tollit ab alto,

615

ac dilecta vago pecori consurgit Ebusus,

Sardiniaeque arces, et inhorrens Corsica silvis:

Aeolidesque dehinc tumidis se fluctibus edunt

insulae, et inserto canescunt undique ponto.

has dudum tenuit rex Aeolus: Aeolus illic

620

hospita iactatis indulsit litora nautis,

Aeolus imperio summi Iovis arbiter alto

impositus pelago est, effundere carcere ventos

et sedare salum. septem sese aequoris aestu

emergunt arces: celsam rex Aeolus aulam

625

hic habuit. tunc Ausoniam se pandit in oram

tellus Trinacria et patulo distenditur agro.

haec autem trinis laterum procursibus astat,

ternaque caeruleis longe iuga porrigit undis.

in matutinos Pachynos producitur ortus:

630

pars tepet ab zephyro Lilybeia: celsa Peloris

tota sereniferae pulsatur flatibus ursae.

hic iter infidum pelagi, miserandaque fata

involvere salo fluctuque hausere voraci

saepe ratis. urgent angustae marmora fauces,

635

artaque praecipitant properum confinia pontum.

qua se parte dehinc celsae notus erigit aethrae,

vis late Libyci furit aequoris. una ibi Syrtis;

ast aliam ulterius freta prolabentia tendunt,

parvaque caeruleo circumsonat aequore Meninx.

640

rursus in Hadriacam lembum cogentibus undam,

et laevum curva pelagus sulcantibus alno,

insula se Grai Diomedis gurgite promit,

Italiam spectans et Iapygis arva coloni.

huc illum motae quondam tulit ira Diones,

645

postquam per celeres extorrem traxit Hiberos:

coniugis huc dirae misit furor Aegialiae.

Ionii siquis rate rursum caerula currat

aequora, et eoos cumbam producat in ortus,

Absyrti cautes et crebras protinus arces

650

inveniet. Colchos huc quondam cura fidesque

extulit, insanam sectantes Aeetinen.

nec procul Ionii per terga Libyrnides astant:

inque notum post dira Ceraunia carbasa siquis

torqueat, et tepidos lembum declinet in axes,

655

Ambraciotarum succedent protinus arces,

Alcinoique domus pandetur Cercyra rursum,

Cercyra compta solum, locupleti Cercyra sulco.

hanc super est tellus, Ithaci vetus aula tyranni,

exulis et toto raptati saepe profundo.

660

plurima praeterea consurgunt gurgite saxa,

quae protentus aquas Achelous pulcher oberrat;

Amnisusque dehinc alias circumfluit unda,

quae tamen in borean vergunt magis; Aegila parva

et procera caput turgescunt pulchra Cythera;

665

eminet hic etiam saxosa Calauria iuxta;

Carpathus hic rupes attollitur: haec tamen axem

respicit occiduum. nutrix hic Creta tonantis,

multa latus, glebamque ferax et opima virentum

erigitur pelago. Cretam super astitit Ida,

670

Ida procellosis agitans aquilonibus ornos.

nec procul Aegyptum Rhodus adiacet, adiacet oram

Suniados, qua se protendit caespes Abantum,

fertilis Aeginae tellus, et opima Salamis.

lucis ab exortu, Pamphylia qua cavat aestum

675

prolabentis aquae, Cyprus alta cingitur unda,

adque Dionaei pulsatur litoris acta.

inde Chelidoniae tris sese gurgite tollunt,

qua frons tenta salo Patareidis eminet arcis.

laeta dehinc Aradus Phoenicum praeiacet oram,

680

multus ubi exesae sinus est telluris ab alto,

ac latus omne soli procul in dispendia cedit

litoris, et curvo praelambitur ora fluento.

mirus at ille dehinc Aegaei gurges habetur,

qui gemina de parte sali velut ordine fisso

685

saxa mari profert circumflua, tenuia sese

areta praecipitant Athamantidis inclyta leto:

Sextus ubi atque Abydus parvo sale discernuntur,

et vicina sibi lambit confinia pontus.

pars procul Europae laevum latus, altera porro

690

ditem Asiam spectat: cunctae tamen ordine facto

insulae in arctoi procedunt plaustra Bootis.

Europam incumbit prolixus limes Abantum.

Scyrus ibi late dorsum tumet, ac Peparethum

protollit pelagus. iuxta Vulcania Lemnos

695

erigitur, Cererique Thasus dilecta profundo

proserit albenti se vertice: prominet Imbrus,

Thressaque consurgit propter Samus: indeque rursum

Cyclades accedunt Asiam, Delumque coronant.

omnes fatidico curant sollemnia Phoebo.

700

nam cum vere novo tellus se dura relaxat,

culminibusque cavis blandum strepit ales hirundo,

gens devota choros agitat, gratique sacrato

ludunt festa die, visit sacra numen alumnum.

Hinc Sporades crebro producunt caespite sese

705

densa serenato ceu splendent sidera caelo.

nec minus attolluntur Ionides insulae ab alto.

hic iuxta Caunus, Samus hic Saturnia iuxta,

tumque Chius patulae prospectans arva Pelinae.

Lesbus item et Tenedus per aperti marmora ponti

710

expediunt arces, et culmina nubibus indunt.

hinc se piscosi pandit sinus Hellesponti.

hic salis arctoi spumas vomit impiger aestus,

hic protenta quatit late freta glauca Propontis.

siquis laeva dehinc Euxini marmora sulcet,

715

ora Borysthenii qua fluminis in mare vergunt,

e regione procul spectabit culmina Leuces.

Leuce cana iugum, Leuce sedes animarum:

nam post fata virum semper versarier illic

insontes aiunt animas; ubi concava vasto

720

cedit in antra sinu rupes, ubi saxa dehiscunt

molibus exesis, et curvo fornice pendent.

haec sunt dona piis: sic illos Iuppiter imis

exemit tenebris, Erebi sic inscia virtus.

Rursum Cimmerius qua Bosphorus ora patescit,

725

dexterior ponto subit insula, vastaque late

excedit moles pelagus: sedet eminus ingens

Phaenagore, et muros attollitur Hermonassa.

haec maris infusi consurgunt insulae ab alto.

exterior quis unda dehinc, circumfluus et quis

730

aestuet Oceanus, quibus illae flatibus omnes

culmina pulsentur, memores date carmine musae.

Propter Atlantei tergum salis Aethiopum gens

Hesperides habitant; dorsum tumet hic Erythiae,

hicque Sacri, sic terga vocat gens ardua, montis:

735

nam protenta iugum tellus trahit: hoc caput amplae

proditur Europae: genetrix haec ora metalli,

liventis stagni venas vomit: acer Hiberus

hic freta veloci percurrit saepe phaselo.

eminus hic aliae gelidi prope flabra aquilonis

740

exsuperant undas et vasta cacumina tollunt.

hae numero geminae, pingues sola, caespitis amplae,

conditur occidui qua Rhenus gurgitis unda,

dira Britannorum sustentant agmina terris.

hic spumosus item ponti liquor explicat aestum,

745

et brevis e pelago vertex subit: hic chorus ingens

producit noctem ludus sacer: aera pulsant

vocibus, et crebris late sola calcibus urgent.

non sic Absynthi prope flumina Thracis almae

Bistonides; non, qua celeri ruit agmine Ganges,

750

Indorum populi stata curant festa Lyaeo.

longa dehinc celeri siquis rate marmora currat,

inque Lycaonias cumbam procul urgeat arctos,

inveniet vasto surgentem vertice Thulen.

hic cum plaustra poli tangit Phoebeius ignis,

755

nocte sub illustri rota solis fomite flagrat

continuo, clarumque diem nox aemula ducit.

nam sol obliquo torquetur cardine mundi,

directosque super radios vicinior axi

occiduo inclinat, donec iuga rursus anhela

760

devexo accipiat caelo notus. inde fluenta

tenduntur Scythici longe maris in facis ortum

Eoae: tum coeaneis erepit ab undis

insula, quae prisci signatur nominis usu

aurea, quod fulvo sol hic magis orbe rubescat.

765

Contemplator item, ceu se mare flectat in austrum,

inque notum Oceanus freta ponti caerula curvet:

altaque Coliadis mos hic tibi dorsa patescent

rupis, et intenti spectabis caespitis arces.

pro quibus ingenti consistens mole per undas

770

insula Taprobane gignit taetros elephantos,

et super aestiferi torretur sidere cancri.

haec immensa patet, vastisque extenditur oris

undique per pelagus: latus autem protinus olli

agmina cetosi pecoris, vaga monstra profundi,

775

alludunt: fervent Erythraei marmora ponti

tota feris: haec, ut rigidi iuga maxima montis,

nubibus attollunt latus omne, et terga tumescunt:

instar in his rupis spinae tenor arduus astat,

molibus in celsis scrupus quoque creber inhorret.

780

a! nequis rapidi subvectus gurgitis unda

haec in terga sali lembum contorqueat umquam:

a! ne monstrigenis, hostem licet, inferat aestus

fluctibus: immodici late patet oris hiatus

quippe feris, antro panduntur guttura vasto;

785

protinus haec ipsas absorbent fauce carinas,

involvuntque simul mox monstra voracia nautas.

Ogyris inde salo promit caput, aspera rupes,

Carmanis qua se pelagi procul invehit undas;

regis Erythraei tellus haec nota sepulchro

790

tenditur, et nudis iuga tantum cautibus horrent.

Persicus hinc aestus fauces hiat: insula rursum,

si tamen in borean flectantur carbasa cumbae,

Icarus aerio consurgit vertice in auras,

Icarus ignicomo Soli sacra; namque Sabaei

795

turis ibi semper vaga fumum nubila volvunt.

Insulae in Oceani procursibus hae tibi tantum

carmine sunt dignae: multas vehit undique pontus

praeterea, parvas specie, famaque carentia

pars Asiam, Libyam pars adiacet altera ponto,

800

pars videt Europam: non has tamen aut modus orae,

aut interna cavi commendat vena metalli.

harum aliae duris reserant vis litora nautis,

et scaber in multis scrupus riget; undique iniquus

surrigitur vertex, et inhospita caespitis orast.

805

harum quis valeat numerosa ut nomina fari?

si velit hoc ullus, velit idem scire quot alto

curventur fluctus pelago, quot sidera caeli

educant flammas, quot robora proferat Ida,

quantus harenarum numerus versetur ab euro.

810

Carmine nunc Asiam formet stilus: incute doctam,

Phoebe, chelyn! totis Helicon aspiret ab antris.

maxima pars orbis narrabitur; inclyta tellus

prometur musis. terrarum summa duarum

unius est limes, quae caespite protegit ambas.

815

vastius ast Asiae diti caput, indeque sensim

in matutinos oram conducitur axes.

hic astare procul Bacchi fert fama columnas,

ultimus Oceani qua terras alluit aestus,

Indica qua rupes tumet extima, quo vaga Ganges,

820

caespite dorsa trahens in Nysaeum Platamona

porrigitur. similis nequaquam est forma duabus,

nec modus est compar: secat unus denique pontus

Oceanus, trinoque sinu vagus influit aestus

unam Asiae molem: sinus istam Persicus intrat,

825

maximus hanc Arabum scindit sinus, et sinus aequor

inserit Hyrcanus: duo nigri partibus austri

curvantur, rigidam suspectat tertius arcton:

hic et in Euxini prorepit marmoris undam,

et zephyrum tergo spectat procul: adiacet ambos

830

tellus multa dehinc, et longis tenditur arvis.

ast Asiam incumbit vasto mons aggere Taurus,

interstatque iugo mediam, Pamphylia campo

qua iacet, incipiens, ac verticis ardua ducit

Indorum in pelagus: nunc autem surrigit idem

835

obliquas arces et flexilis aera pulsat;

nunc directa solo tentus vestigia figit.

mille dehinc amnes unus vomit, exerit unus

flumina per terras, vel qua riget ora Bootis,

vel qua lene notus spirat, qua perstrepit eurus,

840

et qua deiecto zephyrus sustollitur axe.

nec tamen hic uno signatur nomine ubique,

sed dum flectit iter, novus emicat; utque tumenti

gens vicina subest, peregrina vocabula mutat.

Accipe, qui populi circumdent denique Taurum.

845

Maeotae primi salsam cinxere paludem.

obversatur item trux Sarmata, bellica quondam

gentis Amazonidum suboles: nam cum prius illae

egissent vasti prope flumina Thermodontis

Threicio de Marte satae, iunxere profectae

850

concubitus: longas exercet Sarmata silvas:

ex quibus elapsus Tanais procul arva pererrat

barbara, et in salsam protendit terga paludem.

hic Asiam Europa disterminat. arduus istum

Caucasus eructat: Scythicos hic fusus in agros

855

impacatorum nutrit pubem populorum.

huius utrumque latus quatit amplis bruma procellis,

constrictumque tenent hunc frigora. proxima rursus

Cimmerii Sindique colunt: Cercetia gens est

adque Toretarum propter genus: indeque Achaei,

860

ab Xanthi ripis atque Idaeo Simoente,

inter chauricrepas et scruposas convallis,

transvexere larem. iuxta gens aspera degit

Eniochi, Zygique dehinc, qui regna Pelasgum

linquentes, quondam tenuerunt proxima ponti.

865

impiger hos propter Colchus colit: iste feraci

exul ab Aegypto celsae serit aspera rupis:

Caucasus Hyrcanae nimium conterminus undae

huius valle procul Phasis gemit, istius antro

agmina provolvit, Circaeaque lapsus in arva

870

incidit, Euxinum. borealis cardine caeli

rursus in eoae lucis confinia tellus

inclinata iacet, gemino vicina profundo.

Caspia nam late terram super alluit unda,

Euxinique subest tergum salis: asper Hiberus

875

hic agit: hic olim Pyrenide pulsus ab ora

caespitis eoi tenuit sola, ceu vaga saepe

fors rapit exactos patria: tenet aequora campi

gens Camaritarum, qui post certamina Bacchum,

Indica Bassaridum cum duceret agmina victor,

880

accepere casis, mensasque dedere Lyaeo:

orgia ludentes et nebride pectora cincti

deduxere choros, Nysaei ludicra ritus.

hos super in fluctus adsurgit Caspia Tethys.

Haec dicenda mihi; nec diri gurgitis umquam

885

lustravi pinu freta barbara, nec vagus orbem

undique reptavi: sed vasti flumina Gangis,

Caucaseas arces et dumicolas Arienos

incentore canam Phoebo, musisque magistris

omnia veridico decurrens carmine pandam.

890

Caspia per teretes Tethys distenditur oras,

et sinuant curvis hanc totam litora terris.

tantum sed fuso pontus iacet iste profundo,

ut ter luna prius reparet facis incrementa,

quam quis caeruleum celeri rate transeat aequor.

895

gurgitis Oceanus pater est: namque iste nivalis

axe Helices infert rapidi freta concita ponti,

et sinus inde sibi pelagus trahit: hic vada propter

Caspia versatur Scytha belliger; hicque feroces

degunt Albani: trux illic arva Cadusus

900

dura tenet, Mardi celeres, Hyrcani, Apyrique.

caespite vicino Mardus fluit, et procul ipsos

accedit Bactros; attingens denique atroces

agmine Dercebios, medius disterminat ambos,

Hyrcanique salis tumido convolvitur aestu.

905

sed Bactrena solo vasto procul arva recedunt,

Parnassique iugi tegitur gens rupibus illa:

Dercebios aliud cohibet latus et vada tangit

Caspia: tum clari pharetris agilique sagitta

Massagetae rauci succedunt flumen Araxis:

910

durum ab stirpe genus, placidae mens nescia vitae,

ignorant flavae Cereris commercia, Bacchi

semper inexpertes animam traxere ferinam.

his cibus et potus simul est: nam sanguen equinum

et lac concretum per barbara guttura sorbent.

915

nec procul ad borean diri posuere Chorasmi

hospitia, et iuxta protendit Sugdias agros,

Sugdias, ingenti quam flumine dissicit Oxus.

hic procul Hemodii late ruit aggere montis,

et per prolixos evectus protinus agros

920

Caspia propellit fluctu freta: qua patet huius

fluminis os, diri ripas habitant Iaxartae.

tendere non horum quisquam certaverit arcus:

ambitus hos etenim multus trahit, et grave curvis

pondus inest taxis, longo sunt spicula ferro,

925

et rigor in nervis veluti bovis. inde cruenti

sunt Tocari, Phrurique truces, et inhospita Seres

arva habitant, gregibus permixti oviumque boumque

vellera per silvas Seres nemoralia carpunt.

ultima Epetrimos tellus habet: et procul ista

930

cassa virum est, nullis pecorum balatibus agri

persultant; herbae viduus iacet undique caespes,

fronde caret; nusquam terras intersecat amnis.

Caspia tot late circumdant aequora gentes.

Nunc rursum ab Colchis et glauci Phasidis undis

935

occiduum ad solem populos memorate, camenae,

usque in Threicii fauces maris! aspera primum

Byzeron est gens: diri sunt inde Bechires,

Macrones, Phyliresque et pernix Durateum gens.

inde Tibareni, Chalybes super, arva ubi ferri

940

ditia vulnifici crepitant incudibus altis.

post hos Assyriae tenduntur iugera terrae,

Armenioque iugo late surgens Thermodon

erigitur celsa in fastigia prisca Sinope.

hanc urbem quondam, magni Iovis ardor, Asopis

945

virgo, locans saevae propter confinia terrae,

aulam habuit, plebemque suo de nomine dixit.

nec procul hinc purus laticem provolvitur Iris;

et citus Armeniae cursum convallibus arcis,

qua vastum in pelagus vergit saxosa Carambis,

950

urget Halys: tum Paphlagonum sata longa patescunt,

et Mariandinon gens incolit, unde triformis

ora canis superas quondam produxit in auras

Alcides Erebo: propter Bithynia glebam

exerit: hic late Rhebas extenditur amnis,

955

Rhebas, coeanei qui dissicit aequora ponti,

Rhebas, argento similem qui porrigit undam.

hi pontum cingunt populi. nunc illa canatur

ora Asiae, glaucus pelagi quam subluit aestus,

axe noti in fauces rapidi procul Hellesponti,

960

et freta qua spumant Aegyptia partibus austri,

usque Arabas et longa Syrae confinia terrae.

dictum etenim, quantus rigidas Scytha degat ad arctoS.

Calchedon tumulus fluctu circumdatus alto

eminus Europam proceraque moenia Byzae

965

aspicit: ab tergo tendit Bebrycia glebam,

celsaque nubiferae sustollit culmina rupis

Mysus ager: Mysos tacitum diffusus in aequor

tergaque flavescens sulcat Cius: huius ad undam

pulcher Hylas nymphis quondam fuit anxia cura.

970

Hinc in caeruleum cedit sinus Hellespontum,

explicat et Phrygiam tellus incurva Minorem;

maior Sangario late praestringitur amni.

haec procul eoos procedit plurima in axes,

fertilis herbarum: qua caelum rursus in umbras

975

inclinat vertex, panduntur terga Minori,

quae iacet immensae late sub rupibus Idae,

infortunatam pertingens caespite Troiam.

Aeolis inde patet vastum super Hellespontum

Aegaei per terga sali. prolixus Ionum

980

rursus ager glebam protenditur: hunc secat ingens

Maeander, salsique ruens vada gurgitis intrat.

comminus hic gelidi qua spirant flabra aquilonis,

urbs Ephesus tetricae sustollit fana Dianae,

munus Amazonidum memorabile; nec minus inde

985

Lydia procedens longum latus explicat euro:

in qua vitiferae Molus iuga proserit arcis,

Et Pactolus aquas agit auriger, arva canoris

persultant cygnis, curva sedet undique ripa

creber olos, laetis adsurgunt gramina campis,

990

herbaque luxurians sola semper pinguia vestit.

sed locuplete magis Maeandria gleba recumbit

ubere, nam blandi terram rigat unda Caystri.

Maeonis hic etiam deducit turba choreas:

aurea subnectunt haec vincula, ritus Iaccho

995

luditur, atque sacris feriunt ululatibus aethram;

virgineusque chorus late strepit, exilit omnis

coetus, ut instabiles vaga pendent corpora dammae:

Chaurorum quoque flabra deo famulantia ludunt

ritibus in vulgi; subeunt haec serica saepe

1000

pallia, et impulsi zephyris agitantur amictus.

haec linquenda tamen laeto reor omnia Lydo.

Qua se Xanthus agit, Lyciorum tenditur ora

inclinata mari, surgunt ibi culmina Tauri

Pamphyliae in fines: hic idem Cragus habetur

1005

nomine sub gentis: prope celsam surgit in arcem

prisca Side: fomes calidis adoletur in aris

saepe Dionaeae veneri: stat Corycus alta,

stat Perge propter, micat ardua tecta Phaselis

eminus, et Phoebi radiis tremit aemulus ardor.

1010

inde Lycaoniae tractus iacet: impiger agros

incola decurrit, sitit atrum dira cruorem

gens hominum, et saevo pascuntur pectora bello.

tum Pisida ferox exercet pinguia culta,

Telmissusque dehinc urbs eminet, eminet arcem

1015

inclyta per nubes attollens moenia Lyrbe,

et Lacedaemoniae surgunt fastigia Selges.

Plurimus hinc terras intrat sinus, undaque longe

vicina Euxino rupti sola caespitis urget.

hic diros Cilicas trames tenet, inque diei

1020

tenditur exortum: sulcant duo flumina terram,

Pyramus hic undas, hic volvit Pinarus aequor.

Cydnus item mediae discernit moenia Tarsi.

Pegasus hoc olim suspendit caespite sese,

impressique solo liquit vestigia calcis;

1025

esset ut insigni revoluta in saecula semper

nomen humo, clari post ultima Bellerophontis.

sic caespes late producit Aleius arva,

horrescitque comis nemorum, per inhospita cuius

aequora secreto vitam protraxerat agro.

1030

Lyrnessusque dehinc, hic Malus et Anchialia,

illustresque Soloe post carmina vatis alumni.

Commagenorum propter diffunditur ora:

et procul Hesperium curvatur limes in axem,

donec piniferas Casii prorepat ad arces.

1035

Hinc solers Asiam facili cape carmine totam.

forma sit huius enim talis tibi: quattuor illam

in latera effusam cordi dato; longior autem

sit modus his, rutili quae spectant sideris ortum:

tumque tene, primo quod carmine musa locuta,

1040

totam Asiam celsi praecingi vertice Tauri

extima in Indorum: montis tamen accipe molem

per latus id duci, quo dat Cynosura pruinas:

solis ab occasu vastum decurrere Nilum:

Indicum ab eois mare fervere, rursus ab austro

1045

fluctibus immodicis Rubri salis aequora volvi.

ora Syrum curvi procumbens litoris acta

in notum et eoi confinia tenditur euri.

haec Coele est Graio sub nomine: namque duobus

ut conclusa iugis, vallis vice, multa cavatur.

1050

ab zephyro Casius mons imminet: axe diei

consurgentis item Libanus premit arduus arva.

pars procul a pelago terras colit, inque recessu

gens agitat: salso quidquid pulsatur ab aestu,

Phoenicum regio est: hi Rubro a gurgite quondam

1055

mutavere domus, primique per aequora vecti

lustravere salum; primi docuere carinis

ferre cavis orbis commercia; sidera primi

servavere polo; populis Phoenicibus ergo

urbs Iope, sterilisque dehinc habitatur Elais,

1060

Gazaque proceris adsurgens undique muris.

hic Tyrus est opulens, et Berytus optima, Byblos,

Sidoniique lares; ubi labens agmine amoeno

caespitis irrigui Bostrenus iugera findit.

Nec minus hic Tripolis pingui sola porrigit agro;

1065

Orthosisque dehinc attollitur: hic Marathus stat.

litoris extremo caput altis turribus effert

Laodice, et glauci praelambitur aequoris unda.

hic nemorosa virent Daphnae loca, celsa cupressus

erigitur, ramos innectit laurus odora,

1070

crine Dionaeo myrtus diffunditur, altae

consurgunt pinus, et caelum sibila pulsant

robora, mollicomis tellus insternitur herbis.

urbs mediis Apamea dehinc consistit in arvis,

et qua Phoebeam procul incunabula lucem

1075

prima fovent, Emesus fastigia celsa renidet.

nam diffusa solo latus explicat, ac subit auras

turribus in caelum nitentibus: incola claris

cor studiis acuit, vitam pius imbuit ordo:

denique flammicomo devoti pectora Soli

1080

vitam agitant: Libanus frondosa cacumina turget,

et tamen his celsi certant fastigia templi.

hic scindit iuxta tellurem glaucus Orontes,

nec procul Antiochi vagus interlabitur urbem,

praestringens undis Apamenae iugera glebae.

1085

fertilis hic caespes protenditur, arvaque amica

sunt pecori, in septu facilis Pomona resurgit,

et fecunda Ceres campo flavescit aperto.

Si rursus tepidum via deflectatur in austrum,

curva sinus Arabi succedent aequora propter.

1090

namque Arabas Syriaeque solum sinus iste fluento

dividit, et tentis procul interfunditur undis:

et tamen eoos paulum inclinatur in axes

usque in belligeri confinia flexus Elani.

hinc tellus Arabum producit caespite campos,

1095

et latera ab gemino sale cingitur; alluit aestus

Persicus hanc, Arabumque sinus rigat aequore terram.

his sua flabra polo spirant: nam Persicus euro

turgescit vento, zephyro sinus aestuat alter.

pars autem in primos quae semet porrigit ortus,

1100

et notus insurgit qua nubifer, aequore Rubri

tangitur Oceani; felici terra recumbit

tota solo: tellus hic semper fragrat odoro

caespite: prorumpit lacrimoso stipite myrrha,

Myrrha furor quondam Cinyreius; hic ladani vim

1105

vellera desudant, calami coma pullulat almi,

gignit humus casiam, concrescunt tura per agros,

longaque fecundis pinguescit odoribus ora.

vera fides, illic femoris sub imagine partus

disrupisse Iovem penetralia; proderet ortus

1110

ut sacer aetheria fulgentem fronte Lyaeum.

nascenti Baccho risit pater, undique fulsit

caelicolum sedes, convexaque pura tetendit

festa dies: tellus effudit dives odores;

villorum subitis tumuit pecus incrementis:

1115

ver habuere suum nova gramina, flore frequenti

pinsit terra sinus, ac nymphis unda cucurrit

largior: internis etiam procul undique ab oris

ales amica deo largum congessit amomum.

extemplo Liber subnectit nebride pectus,

1120

effusasque comas hedera ligat, inde virentis

attollit thyrsos, et blandi luminis igne

os hilarat, totaque celer diffunditur aethra.

Sed propter Libanum terram sulcant Nabataei,

Chaulasiique dehinc, Agraei rursus et inde

1125

Hatramis est tellus: Macae vicina fluento

Persidis accedunt: Rutili contermina ponti

Minaei Sabataeque tenent; super impiger ampla

aequora desulcat glebae ditis Cletavenus.

Plurima praeterea gens circumplectitur illic

1130

oram Arabum, muta sed degunt agmina fama,

et numerus cunctis inglorius: inde favoni

qua plaga fecundis alit almos flatibus agros,

barbara montivagos tellus extendit Erembas.

hi vitam duris agitant in cautibus omnem,

1135

intectique artus erepunt ardua semper

culmina saxorum: non ollis pabula in usum

terra parit: glebas abrodunt more ferarum

ieiunas herbae, nec amicas frugibus ullis.

Hinc ultra Libani rursum fastigia celsi,

1140

lux Hyperionio qua se sustollit ab ortu,

alterius Syriae limes iacet usque Sinopen

gurgitis attiguam; mediis hic impigra in arvis

Cappadocum gens est: propter freta turgida rursus

Assyrii iuxta sunt ostia Thermodontis,

1145

et festina citis evolvitur unda fluentis.

Nec procul, attollit qua se facis ardor eoae,

plurimus Euphratae manat liquor: iste feroci

fusus ab Armenia vastum caput exerit antro,

inque notum primae protenditur agmine molis;

1150

at matutinos iterum conversus in axes,

dividit inserto mediam Babylona fluento.

inde Teredoniae iuga propter maxima rupis

Persidis in pontum sparso cadit effluus amni.

Hunc super, in septem quantum via carpitur ortus

1155

caespitis extenti spatiis, citus aequora Tigris

prona rotans, et saxa iugis avulsa supernis,

et totas late celeri trahit agmine silvas.

quin et vasta palus medio distenditur agro;

maximus hanc fluctu Tigris secat: intrat aperti

1160

terga lacus, stupet unda silens, tacitaeque recumbunt

aequora Thospitis; solidarum denique more

riparum stagni facies incisa quiescit,

invectumque sibi cohibens altrinsecus amnem

stat disclusa palus. sic Elidis incola pontum

1165

dissicit Alpheus: pelago sic inserit undas

illaesum optatae flumen ducens Arethusae.

ergo per et stagnum vehitur celer amnis apertum,

hoc elapsus item vim proni gurgitis urget.

non alium tantus rapit impetus; haud ita quisquam

1170

spumescit fluctus, neque tantos ulla fragores

unda ciet. medio quae tellus funditur agro,

hoc Interamnis nomen tenet; ut situs illam

flumine praecinctam gemino per aperta locavit.

non qui lanatum longo pecus educat agro,

1175

aut qui cornigeri ductor gregis arva pererrat,

gramina qui pastor simis petit apta capellis,

quique cavo solers committit semina sulco,

quem Pomona iuvat, quem ramis aesculus altis

illicit, et pingui dependens subere glando;

1180

bracchia Nysaei qui palmitis ordine iusto

digerit, aut tectis siquis dolat impiger ornos,

vel salis in fluctus qui cumbam navita texit,

spreverit hos saltus: nihil indiga subtrahit ora:

dives humo tellus, dives iacet arbore caespes.

1185

istius in borean quidquid protenditur agri,

Armenii et vita duri sulcant Matieni.

Qua sunt flabra noti, Babylon subducitur arce

procera in nubes: hanc prisca Semiramis urbem

vallavit muris, quos non absumere flammae,

1190

non aries penetrare queat: stat maxima Beli

aula quoque argento, domus Indo dente nitescit,

aurum tecta operit, sola late contegit aurum.

ipsa dehinc tellus, quae circumplectitur urbem,

et procerarum fluctu vernat palmarum,

1195

et splendente procul beryllo ferta renidet.

hic tamen internis Ophietidis arcis in arvis

inter gemmiferas excrescit creber harenas.

hinc Babylona super, geminae pro finibus ursae,

Cissi Massabataeque et Chalonita vagantur.

1200

At rursum Armeniae siquis pede pergat ab arce

rupis, et eoas gressum producat in oras,

Medica prolixos spectabit regna per agros.

horum qui gelidi succedunt plaustra Bootis,

pinguia rura tenent: sunt illic Atropateni,

1205

sunt Geri et Mardi. tepidum qui rursus ad austrum

oram habitant, Scythicae deducunt semina gentis.

nam Medea ferox fuit ollis sanguinis auctor.

haec cum Pandionis letum componeret aulae,

Attica qua pulchro tellus pinguescit Ilisso,

1210

proditur, inque fugam propere convertitur exul.

has post in terras pinu subit Aeetine,

inseditque locos: veteres accedere Colchos

nulla inerat menti fiducia; denique ab illa

Medorum suboli magicae furor artis inhaeret.

1215

pars gentis, rutilos Phoebi quae spectat in ortus,

saxa habitat, saxis excudit narcissiten:

qui propter dumos nemorosaque rura vagantur,

in pecus intenti, crebro grege pascua tondent.

Medica se tantos effundit gleba per agros,

1220

Caspia ut extento contingat caespite claustra.

haec Asiae digere fores, hiet ore quod illo

porta quasi, et longas bivium discedat in oras.

panditur Hyrcanis hinc ianua; ianua Persis

hinc patet, imbriferum qua vergit mundus in austrum.

1225

Ecce sub immenso portarum vertice Parthi

rura tenent, curvi nequicquam vomeris usu

sollicitanda sibi; non ollis cura laborque,

aequora terrarum gravibus componere rastris:

exercent saevi se semper Martis in arma.

1230

sica comes lateri est, manus autem hastilia vibrat,

demittunt pharetras umeris et letifer arcus

semper inest laesae: neque per compendia diras

producunt animas; non puppibus aequora sulcant:

non proni gregibus pecoris fera vita iuvatur.

1235

sed quatit alipedum sola semper cursus equorum,

pulsaque terra gemit: discurrunt crebra per auras

spicula, missilibus late subtegitur aer.

Quin etiam post hos amor est si discere Persas

consimilis, solersque trahit te cura per orbem;

1240

has quoque musa tibi formabit carmine terras,

quae liquidos amnis via devehat, utque iugorum

consurgat vertex, quibus oris arva recumbant

barbara, famosum qui Persam roboret usus.

quippe Asianarum primi degunt regionum.

1245

vita opulens genti, gazas quoque terra ministrat

omnibus, et largum populis producitur aevum.

dives in his mos est iam longi tempore saecli,

ex quo Maeoniam bello trivere cruento.

illudunt auro vestes, et cuncta teguntur

1250

auro membra viris, auro vestigia condunt:

tantus Persarum dissolvit pectora luxus.

ipsa autem tellus inclusa est montibus altis,

undique in australem latus inclinatior axem,

ac borean longe, longe quoque Caspia claustra

1255

deserit, atque noti placida perfunditur aura.

istius at spatiis finem dat Persicus aestus,

incoliturque solum populis tribus. una sub arcto

pars agit, armigeris nimium contermina Medis:

altera per mediae telluris terga vagatur:

1260

porro ad flabra noti, pelagus prope, tertia degit.

Persidis, et rigidas curvant labentia ripas.

arva secat Cyrus, perrumpit rura Coaspes,

Indica provolvens procul aequora: cuius ad undam

incola flaventem studio sectatur achatem.

1265

nam cum brumali ceciderunt sidere nimbi,

imbribus et caelo fusis furit auctior amnis,

eos lapides late flumen trahit: undique tellus

circumiecta dehinc laeti viret ubere campi.

Sed qua caeruleam sinus infert Persicus undam,

1270

gens Carmanorum late colit: hanc facis ortus

urit Phoebeae; tanto quoque funditur agro,

ut simul et glauci contingat gurgitis aestum,

et procul internae perreptet iugera terrae.

Hos super et tellus tendit Gedrosia glebam

1275

Oceani vicina fretis; at flumen ad Indum

Auroraeque latus Scytha miti proximus austro

accolit: australis certe Scytha dicitur iste:

namque alii dura pulsantur desuper arcto.

Indus Caucasiae prorumpens rupis ab antro

1280

adversum pelago Rubri procul aequoris amnem

porrigit, inque notum recto fluit agmine aquarum.

ora dehinc Indo duo sunt, mediumque per agrum

insula se vasto fundit tergo Patalene.

innumeras idem dispescit flumine gentes,

1285

Oritas Aribasque et veloces Arachotas,

et Satram infidum, vel qui per inhospita late

discreti populis, discreti finibus agri

arva agitant, uno sed nomine sunt Arieni.

hi quamquam steriles decurrant semper harenas,

1290

munera nec carpant cerealia, nec nova prelo

musta premant, fulvo tamen invenere corallo

pandere vivendi commercia, quaerere pulchrae

Sapphiri latebras et praeduros adamantas.

Calliope, Indorum populos et regna canamus.

1295

ultima terrarum tellus aspergitur Indi

fluctibus Oceani; primam coquit hanc radiis sol,

sol Hyperionius, sol magni gratia mundi,

astrorum genitor, lucis sator et vigor aethrae.

sed genti Indorum taeter color: efflua semper

1300

his coma liventes imitatur crine hyacinthos.

terrarum in latebris excludant caute metalla:

pars telas statuunt, et vestimenta laborant

lintea: pars Indi procurat segmina dentis,

atque ebur invigilat: multi, qua flumina nimbis

1305

Auget hiems, vastum ut late trahat agmen aquarum

alveus, et celsas evincant aequora ripas,

palantes obeunt beryllum, prona fluenta

quem procul internis a finibus, aut adamanta

detulerint: his glauca dehinc tornatur iaspis.

1310

nec minus et bacas alii prope marmora curvis

excudunt conchis: pars rursum divite cura

herbosi lapidis venas fodit: hique rubore

suffusas blando quaerunt campis amethystos.

horum dives enim tellus est Indica semper,

1315

et tali scrupo caespes tumet: amnibus autem

fertilis irriguis crebro praelambitur ora:

extendunt celsi vaga late brachia luci,

et vernat nemorum semper coma. nunc tibi formam

terrarum expediam, nunc carmine flumina fabor,

1320

nunc rigidos montes, nunc multae denique gentis

absolvam populos. latera agris undique in Indis

quattuor esse tene: coeant tot et anguli ab omni

parte sibi, oblique claudentes extima terrae,

ceu species rhombo est. zephyri de partibus, Indus

1325

gurgitis occursu fit certae terminus orae:

axe noti, Rubri late salis obiacet unda:

flumen item Ganges fit limes caespiti eoo;

adque Lycaonia consurgit Caucasus arcto.

aequore qua fuso laticem provolvitur Indus,

1330

Dardanidum gens est, ubi magnus sorbet Hydaspes

delapsum summa saxorum mole Acesinen.

tertius amnis item secat agri proxima Cofes;

in medioque Sabae sunt caespite: gens quoque Sodri

propter agit; populique dehinc velut ordine facto

1335

Peucaleum longas exercent vomere terras.

Gargaridae rursum: gens haec obnoxia Baccho,

et glebam sulcant, et ritibus orgia ludunt.

Hic Hypanis lateque trahens vaga terga Cymander,

rupe procul fulvum provolvunt fluctibus aurum:

1340

nec minus hi campos intrant Gangetidis orae,

quae per flabra noti fuso distenditur agro,

usque in celsa iacens confinia Colidis arcis.

Colis et ipsa dehinc cetosi vergit in aequor

Oceani, tantoque iugo subit aetheris auras,

1345

arceat alituum subducta ut rupe volatum.

sed circum Gangen regio est devota Lyaeo,

perpetuique sacri talis narratur origo.

Indorum in populos fatalia Liber agebat

proelia: vipereo late Bellona flagello

1350

increpat, et magno tremuerunt regna pavore,

insistente deo. venit ergo ad flumina Gangis,

discursuque sacro praeludit proelia Liber.

Maenades extemplo maculosae nebridis usum

permutant clipeis, viridique hastilia thyrso

1355

succedunt; solvunt properantes lintea Bacchae

vincula, viroso pectus vinxere dracone;

pro molli vitta prorepunt crine chelydri;

excitoque ferox persultat in agmine Mavors:

dux aquilas in bella rapit, tremit Indica tellus

1360

pressa pede, et toto tonuerunt classica caelo.

ergo et Nysaeos discit gens rite recessus,

et stata sollicito deducunt orgia ritu.

ipse dehinc diros ut Liber perculit Indos,

Hemodi victor conscendit verticis arces,

1365

effusamque solo gentem procul aspicit omnem:

ima iugi extantis vestigia gurgite canent.

Oceani eoi praetento denique Bacchus

litore, et extrema terrarum victor in ora,

ducit laurigeros post Indica bella triumphos,

1370

erigit et geminas telluris fine columnas,

invisitque dehinc Ismeni fluminis undam.

Has tantum gentes commendat fama per orbem.

vile aliae vulgus, pecorum vice, terga pererrant

caespitis abiecti: non his aut gloria forti

1375

parta manu est, aut clara decus peperere metalla

terrarum venis: habitant ignota locorum

semper inexpertes famae, per inhospita degunt

arva procul, nullis sunt dignae denique musis.

at tu, Phoebe pater, vos clari turba, camenae,

1380

nominis, Aonio famam inspirate labori.